منطقه تاریخی؛ حلقه مفقوده مدیریت شهری

به گزارش ” پیام خاوران ”  شهرهای ایران، هر یک گنجینه‌ای از تاریخ، فرهنگ و تمدن هستند و بخش عمده‌ای از این هویت در بافت‌های تاریخی و محلات قدیمی نهفته است. با این حال، این سرمایه‌های ارزشمند سال‌هاست که از نبود یک مدیریت تخصصی و منسجم رنج می‌برند.

یکی از خلأهای اساسی در ساختار سازمانی شهرداری‌های شهرهای بزرگ، به‌ویژه شهرهای بالای ۲۰۰ هزار نفر جمعیت، نبود «منطقه تاریخی شهر» یا سازمانی مستقل برای مدیریت بافت تاریخی و بازآفرینی شهری است. در حالی که برای حوزه‌هایی همچون خدمات شهری، فضای سبز و حمل‌ونقل ساختارهای مشخصی تعریف شده است، مدیریت بافت‌های تاریخی همچنان میان دستگاه‌های مختلف پراکنده مانده و همین پراکندگی، روند حفاظت، احیا و بهره‌برداری از این ظرفیت ارزشمند را با چالش روبه‌رو کرده است.

مدیریت بافت تاریخی، برنامه‌ای مقطعی و وابسته به دوره‌های چهارساله مدیریت شهری نیست؛ بلکه نیازمند نگاهی بلندمدت، تخصص‌محور و مبتنی بر برنامه‌ریزی راهبردی است. تغییر مدیران شهری نباید موجب توقف یا تغییر مسیر برنامه‌های احیای محلات تاریخی شود. از این‌رو، وجود یک ساختار اداری مستقل می‌تواند ضامن استمرار سیاست‌ها، انسجام برنامه‌ها و پاسخگویی در قبال میراث ارزشمند شهر باشد.

واقعیت آن است که بافت‌های تاریخی تنها مجموعه‌ای از ساختمان‌های قدیمی نیستند؛ بلکه قلب تپنده شهر، خاستگاه شکل‌گیری هویت شهری، مراکز دادوستد، فرهنگ، آیین‌ها و تعاملات اجتماعی به شمار می‌روند. اگر این قلب تاریخی از تپش بازایستد، شهر نیز بخشی از هویت خود را از دست خواهد داد.

بی‌توجهی به این محلات، پیامدهایی فراتر از فرسودگی کالبدی دارد. کاهش کیفیت زندگی، مهاجرت ساکنان، شکل‌گیری جدایی اجتماعی، افزایش آسیب‌های اجتماعی، رکود اقتصادی و نازیبایی منظر شهری، تنها بخشی از نتایج نبود مدیریت تخصصی در این مناطق است؛ روندی که اگر ادامه یابد، هزینه‌های احیای آینده را چندین برابر خواهد کرد.

تشکیل منطقه تاریخی در ساختار شهرداری‌ها می‌تواند آغازگر رویکردی نوین در مدیریت این پهنه‌های ارزشمند باشد. این منطقه باید مأموریت خود را تنها به مرمت ساختمان‌ها محدود نکند، بلکه با رویکردی اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و گردشگری، برنامه‌ای جامع برای بازآفرینی محلات تاریخی تدوین و اجرا کند.

در این مسیر، ایجاد خانه‌های محله، تقویت سازمان‌های مردم‌نهاد، راه‌اندازی مراکز مهارت‌آموزی و صنایع‌دستی، ایجاد مراکز خدمات اجتماعی، برگزاری جشنواره‌ها و آیین‌های بومی، توسعه بازارچه‌های صنایع‌دستی، ایجاد اقامتگاه‌های سنتی، طراحی مسیرهای گردشگری شهری و روایت تاریخ محلات، می‌تواند روح زندگی را دوباره به این مناطق بازگرداند.

همزمان، اجرای پروژه‌های عمرانی باید با حفظ هویت تاریخی محلات همراه باشد. ایجاد دسترسی‌های مناسب، تأمین پارکینگ‌های موردنیاز، اعمال مشوق‌های ویژه در صدور پروانه‌های ساختمانی و حمایت از نوسازی با حفظ معماری بومی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند تعادل میان توسعه و حفاظت را برقرار کند. اصل اساسی آن است که بازآفرینی بافت تاریخی، به معنای تخریب گذشته نیست؛ بلکه احیای گذشته برای ساخت آینده است.

یکی از مهم‌ترین ارکان موفقیت این ساختار، بهره‌گیری از نیروهای متخصص، آشنا با میراث فرهنگی و حتی افراد بومی همان محلات است؛ افرادی که علاوه بر دانش فنی، شناخت عمیقی از تاریخ، فرهنگ و روابط اجتماعی آن محدوده دارند. متأسفانه ساختارهای اداری موجود کمتر اجازه استفاده از این ظرفیت ارزشمند را داده‌اند.

تشکیل منطقه تاریخی همچنین می‌تواند زمینه‌ساز هم‌افزایی واقعی میان شهرداری و اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی باشد؛ همکاری‌ای که سال‌ها جای خالی آن احساس شده است. تجربه‌های گذشته نشان داد که اجرای طرح‌های بازآفرینی بدون نقش‌آفرینی محوری شهرداری‌ها، نتوانست به اهداف مورد انتظار دست یابد. در برخی موارد، این طرح‌ها صرفاً به تملک املاک، تخریب بناها و ساخت مجتمع‌های مرتفع و نامتجانس انجامید؛ اقداماتی که نه تنها هویت تاریخی محلات را تضعیف کرد، بلکه مشکلات تازه‌ای را نیز برای مدیریت شهری به وجود آورد.

امروز زمان آن رسیده است که نگاه به بافت تاریخی از یک پروژه عمرانی، به یک مأموریت راهبردی مدیریت شهری تغییر کند. ایجاد «منطقه تاریخی» در ساختار شهرداری‌ها، ضرورتی برای حفظ میراث گذشته، توانمندسازی ساکنان، رونق گردشگری، توسعه اقتصاد شهری و انتقال هویت فرهنگی به نسل‌های آینده است.

نجات بافت تاریخی، نجات حافظه شهر است؛ و شهری که حافظه خود را از دست بدهد، آینده‌ای روشن نیز نخواهد داشت.

✅غلامرضا یونسی|کارشناس مدیریت شهری