وقف؛ حلقه طلایی مشارکت شهروندان

به گزارش “ پیام خاوران “ ،در این میان، «وقف شهری» را می‌توان یکی از ارزشمندترین و پایدارترین الگوهای مشارکت مردمی در مدیریت شهری دانست؛ الگویی که ریشه در فرهنگ دینی، اجتماعی و تاریخی ایران دارد و می‌تواند در حل بسیاری از نیازهای شهری نقش‌آفرین باشد.

وقف شهری در حقیقت پیوندی میان نیک‌اندیشی شهروندان و نیازهای عمومی شهر است. در این مدل، افراد نیکوکار با مشارکت در احداث یا توسعه زیرساخت‌های شهری، بخشی از توان و سرمایه خود را در مسیر خدمت به جامعه قرار می‌دهند و مدیریت شهری نیز با فراهم کردن بسترهای لازم، زمینه تحقق این مشارکت ماندگار را فراهم می‌سازد.

اهداف وقف شهری فراتر از ساخت یک بنا یا ایجاد یک خدمت عمومی است. احیای سنت حسنه وقف، گسترش مشارکت شهروندان در اداره شهر و کاهش بخشی از هزینه‌های مدیریت شهری از مهم‌ترین دستاوردهای این رویکرد محسوب می‌شود. در واقع وقف شهری، ترجمان عملی مسئولیت‌پذیری اجتماعی شهروندانی است که توسعه شهر را تنها وظیفه نهادهای اجرایی نمی‌دانند و خود را در ساخت آینده شهر سهیم می‌بینند.

در این مدل مشارکتی، شهرداری‌ها می‌توانند در چارچوب وظایف سازمانی یا حتی برخی مأموریت‌های اجتماعی خود، زمین، مجوزها یا تسهیلات لازم را در اختیار واقف قرار دهند و زمینه احداث پروژه‌های عام‌المنفعه را فراهم کنند. نتیجه این همکاری، خلق زیرساخت‌هایی است که منافع آن سال‌ها و حتی نسل‌ها در اختیار شهروندان قرار خواهد گرفت.

تجربه‌های موفق در این حوزه نشان می‌دهد که ظرفیت‌های ارزشمندی برای توسعه وقف شهری وجود دارد. یکی از نمونه‌های موفق این مدل، مشارکت شهرداری نهبندان با خیر نیک‌اندیش، مرحوم خیری، در احداث آبخوری سنتی شهری بود که در زمان تصدی اینجانب در سمت شهردار نهبندان به اجرا درآمد. این تجربه نشان داد که با ایجاد اعتماد متقابل میان مدیریت شهری و خیرین، می‌توان خدمات ماندگاری را برای شهروندان به یادگار گذاشت.

همچنین در شهرداری بیرجند نیز طی دو مرحله فراخوان عمومی برای شناسایی واقفان شهری انجام شده و در ادامه، قرارداد مشارکتی ارزشمندی در راستای ارائه خدمات به جامعه اوتیسم منعقد شده است که می‌تواند الگویی مناسب برای توسعه فعالیت‌های مشابه باشد.

یکی از ویژگی‌های مهم وقف شهری، حفظ جایگاه و شأن واقفان در حافظه جمعی شهر است. نصب تابلوهای یادبود، معرفی خدمات واقفان و ثبت آثار ماندگار آنان، علاوه بر قدردانی از این اقدام خداپسندانه، زمینه ترویج فرهنگ مشارکت اجتماعی را نیز فراهم می‌سازد.

از سوی دیگر، انعطاف‌پذیری این مدل سبب شده است که متولی وقف بتواند بر اساس توافقات انجام شده، شهرداری یا هیئتی منتخب از سوی واقف باشد. همچنین پیش‌بینی تمهیدات لازم در طرح‌های توسعه شهری، از جمله تعهد شهرداری به جبران و بازآفرینی موقوفات در صورت قرار گرفتن در مسیر طرح‌های عمرانی، امنیت و پایداری این سرمایه‌گذاری اجتماعی را تضمین می‌کند.

امروز شهرهای موفق جهان بیش از هر زمان دیگری بر سرمایه اجتماعی شهروندان تکیه دارند. وقف شهری نیز نمادی از مشارکت داوطلبانه، احساس مسئولیت اجتماعی و نقش‌آفرینی شهروندان در توسعه شهر است. هر میزان که این فرهنگ در جامعه گسترش یابد، مسیر دستیابی به شهری پویا، انسانی و برخوردار از توسعه پایدار هموارتر خواهد شد.

وقف شهری تنها ساخت یک بنا نیست؛ ساختن آینده‌ای است که در آن شهروندان خود را شریک آبادانی شهر می‌دانند و نام نیک آنان در حافظه شهر ماندگار می‌شود. بی‌تردید وقف، حلقه طلایی پیوند مردم و مدیریت شهری در مسیر توسعه پایدار است.

غلامرضا یونسی
کارشناس سرمایه‌گذاری شهری